Vredevorst #advent

Soms duikt het gerucht op van een heiland,
maar de wolven huilen als voorheen.

Deze twee regels uit het gedicht ‘De zwaan’ van Ed. Hoornik stonden jaren geleden op een kerstgroet die ik mocht ontvangen. Geen: ‘Prettige kerstdagen!’ Geen: ‘Zalig kerstfeest!’ Geen foto van een harmonieus kerstdiner in de kring van de familie. Geen schilderij van een idyllisch kerstlandschap met schaatsende Hollanders of de kerststal met Jozef, Maria en het kind in de kribbe.

En toch spraken juist deze woorden me aan en zetten ze me aan het denken. Wordt hier door de dichter niet kort en bondig verwoord, waar velen de komende kerstdagen mee worstelen? We zingen over ‘vrede op aarde’ en smeken in onze gebeden om vrede in Europa en op heel de wereld, maar voelen ons tegelijk ook machteloos. Is het reëel om te hopen op een eind van de vreselijke oorlog in Oekraïne? We mogen in Nederland en in grote delen van Europa al tachtig jaar in vrede of in ieder geval in ‘afwezigheid van oorlog’ leven. Velen hebben oorlog niet meer van dichtbij meegemaakt en hebben de verschrikkingen van oorlog niet meer zelf aan den lijve ondervonden. Als ik bij de profeet Jesaja (Jesaja 9:1-6) lees over ‘het volk dat in het donker leeft’, dan moet ik meteen ook denken aan de mensen in Oekraïne, die vanwege de Russische drone- of raketaanvallen op energiecentrales steeds weer in ijzige kou moeten zitten, zonder licht en zonder stromend water. Zal er ooit een dag van vrede zijn?

Gerucht

‘Soms duikt het gerucht op’, een gerucht dat opschudding veroorzaakte en mensen in beweging heeft gebracht. Wat zich als een gerucht aandiende en herders en wijzen aanzette om op onderzoek uit te gaan, geeft ook ons nog steeds hoop. Wat klein en kwetsbaar begon, ‘het gerucht van een heiland’, een heilsbrenger, kan zich ontwikkelen tot een sterke kracht, die alles wat goed is en liefdevol, aanmoedigt. De mensen in Oekraïne houden het ondanks de mensonterende omstandigheden bewonderenswaardig lang vol. Ze wachten vol verlangen op de dag dat ‘de laarzen van de soldaten en hun jassen vol met bloed, in het vuur worden gegooid’. Ze wachten en bidden dat er ooit, spoedig, vrede zal zijn.

De profeet Jesaja kondigt aan dat de langverwachte Messias, een ‘Vredevorst’ zal zijn, een ‘Koning van Vrede’, een ‘Prins van Sjalom’. Deze vorst zal regeren met een ‘sjalom’ die nooit eindigt. Het Hebreeuwse woord ‘sjalom’ wordt vaak vertaald met ‘vrede’, maar het betekent veel meer dan dat er geen conflicten zijn. ‘Sjalom’ betekent ook ‘heelheid’. Gebruik je ‘sjalom’ als werkwoord, dan betekent het onder andere ‘herstellen’ of ‘compleet maken’. Als vijanden ‘sjalom/vrede’ willen sluiten, betekent dat niet alleen dat ze stoppen met vechten, maar ook dat ze in toekomst samen willen werken. Dat wordt in Oost-Europa of in Gaza een grote uitdaging! Maar het is de vroegere aartsvijanden Frankrijk en Duitsland ook gelukt.

Recht en gerechtigheid

‘Want een kind is ons geboren’, zegt de profeet Jesaja. Dit kind is reden ‘tot grote vreugde’, want ‘hij zal regeren met recht en gerechtigheid. Aan de vrede zal geen einde komen.’ Recht en gerechtigheid zijn de basis, de voorwaarde voor echte, duurzame vrede, voor een sfeer waarin het leven kan gedijen. Midden in een wereld vol oorlog en geweld wil dit kind ons zijn ‘sjalom’ schenken. Die vrede is een geschenk, maar ook een opdracht. De Vredevorst in de voederbak daagt ons uit om zelf ook vredestichters te zijn en zijn ‘sjalom’ te verwezenlijken. ‘Maar de wolven huilen als voorheen.’ Het blijft een keus: meehuilen met de wolven of leven in het spoor van het gerucht. Leven met vragen waar geen antwoord op te vinden is. En het besef ontwikkelen dat liefde het antwoord is op alle vragen.

Eenzaam

Veel mensen voelen zich juist met kerst nog eenzamer dan anders. De mensen die als daklozen, zwervers of vluchtelingen honger en kou lijden, verlangen soms naar niet veel meer dan een droge schuilplek, een dak boven hun hoofd, een voedzame, warme maaltijd of een luisterend oor. ‘In de blik van de zorgvragende ander, verschijnt de goddelijkheid’, zegt troostdokter Dirk de Wachter met een verwijzing naar de Frans-joodse filosoof Levinas. Misschien is de Vredevorst daarom niet als machtige koning of keizer ter wereld gekomen, maar als een machteloos klein kind, geboren in een stal. Dit kind kijkt ons aan en vraagt ons met zijn blik: Wat is jouw bijdrage aan ‘sjalom’ in de wereld?

“We zijn angstig geworden voor de zorgvragende ander.”, zegt de Wachter. “Loop hem niet voorbij uit vrees voor een treffen met uw eigen eenzaamheid, maar ga met hem een kopje thee drinken. Omarm zijn ongeluk en dat van uzelf, en ga naar huis met het gevoel: wat ben ik blij dat ik bij de buurman ben geweest.” Ingrid de Bonth beschrijft dit -volgens mij- heel mooi in haar gedicht ‘Vandaag’:

Vandaag
Op het bankje van morgen
Kom ik naast jou zitten
Gister stond het er nog niet.

Dat iemand gisteren niet open stond voor een ontmoeting, voor een gesprek, voor het ontvangen van hulp, wil niet zeggen dat het vandaag en morgen ook zo is. Misschien staat er ineens dat bankje waar ik samen met de ander plaats kan nemen, om misschien zwijgend naast elkaar te zitten of om naar elkaar te luisteren, om elkaar in vertrouwen verhalen te vertellen.

Het kleine goede

Vandaag of morgen biedt dat bankje misschien wél een gelegenheid tot ontmoeting. Werken aan vrede, aan ‘sjalom’ begint vaak met ‘het kleine goede’, met kleine daden van medemenselijkheid.

Dat ik ben niet meer of minder,
dan een mens, een kind van mensen,
een van velen, een met allen,
groot en nietig, weerloos vrij,
om te zijn elkaar tot zegen,
om te gaan een weg van dagen,
liefdesweg, die ooit zal leiden,
naar een menselijk bestaan.

Als we, ieder voor zich, ons best doen om elkaar tot zegen te zijn, schrijft Huub Oosterhuis in zijn lied ‘Mens op aarde’, dan zal deze liefdesweg ooit leiden naar een menselijk bestaan (‘sjalom’) én volgens mij ook naar ‘vrede op aarde’. Veel mensen op heel de wereld groeten elkaar met ‘Sjalom aleichem’ of ‘Salam aleikum’, dus met ‘Vrede zij met u’. Ik vind het een mooie manier om elkaar te groeten: elkaar niet alleen ‘vrede’ toewensen, maar ook ‘sjalom/salam’, het ‘in harmonie zijn met jezelf en de wereld’, de ‘heelheid’ die deze woorden ook betekenen.

Ik wens u niet alleen ‘prettige feestdagen!’ maar ook: ‘Vrede’ en vooral ‘Sjalom’!